چرا جهانی شدن موضوع چالش برانگیزی برای کتابداران کتابخانه های عمومی است؟

//چرا جهانی شدن موضوع چالش برانگیزی برای کتابداران کتابخانه های عمومی است؟

چرا جهانی شدن موضوع چالش برانگیزی برای کتابداران کتابخانه های عمومی است؟

دکتر احمد شعبانی 

*عضو هیأت علمی گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه اصفهان

جهانی شدن یا Globalization از موضوعات فراخی است که معمولاً همکاران ما در کتابخانه‌های عمومی با آن در درس و مشق سروکار داشته و به هر روی و به هر جهت، جسته و گریخته مطالبی از آن را در پس ذهن دارند؛ به ویژه اینکه معمولاً کتابداران حرفه‌ای در دروس گوناگون دانشگاهی چونان «کتابخانه‌ها و جامعه اطلاعاتی » و یا در سطوح محدودتر در دروس اجتماعی با این قسم از موضوع قرابت حاصل کرده و به نوعی این گونه متون سعی دارند دانشجو یا کتابدار عزیز ما را به سوی تعریف های مستقر از جامعه اطلاعاتی، جهانی شدن، جهانی سازی و نسبت آن با اطلاعات سوق دهند و در حقیقت رونمایی ظاهری از موضوعی بس عمیق را که با فرهنگ و اقتصاد و سیاست و اخلاق و سنن ما در هم آمیخته به فراخور حال و سطح دانشجو مورد قضاوت قرار دهد.

بسی موجب نیک‌بختی کتابداران است که امروزه متون چندی از موضوع جهانی شدن در بازار نشر تألیف و ترجمه شده و طبیعی است نام و عنوان این مطلب با ولع خاصی به کاربر و کتابدار عرضه می شود و چنانچه کتابدار اهل رسانه باشد، شامگاهان از مأخذ داخلی صدا و سیما نیز بعضاً با واژه هایی چونان سازمان تجارت جهانی و مباحثی مانند بانک جهانی یا آلام و دردهای جاری در قاره‌های فقیر و ندار و مسائلی مانند اعاده و ادعای حقوق بشر و معرفت افزایی در باب محیط زیست و غضب کشورهای توسعه یافته بر ممالک پیرامون مواجه شده و در حقیقت از این همه تراکنش خبری احساس شرمساری دارد که چرا مفاد عملکرد وی در چارچوب حیات ملل متمدن نیست و طبیعی است که احساسات انسانی وی متأثر شده خود را در سوی و سویه ی آزادیخواهی و عدالت گستری قرار می دهد؛ طبیعی است که یک انسان فرهیخته نیز باید از این ماهیت همواره دفاع نموده و خود را در سطح احساسات مردمی قرار دهد که از ظلم و ستم مبری بوده و از جنبه های بشری و بشردوستی حمایت ورزد.  

اما وقتی به ماهیت پیچیده جهانی شدن فکر نموده که امروزه امری غیر ارادی است و روندی ابزاری یافته به قسمی که سلطه را در بطن خود به دنبال دارد، بایستی بر این ماهیت تأکید ورزید که جهانی شدن به واقع مایه‌ای از عقل باوری و فرد گرایی را در قالب نهضت روشنگری به صورت تکوین و تکامل ملل اروپایی به یدک کشیده و خود را با ابزارهایی همسو ساخته که تبلور آن نه در روایت ادعای آزادی گستری بلکه در چارچوب سلطه و امپریالیسم تجلی یافته و به مرور آن صورتک های سپید بر قالب چهره‌های سیاه تسلط یافته و باز معنایی دگرگونه پیدا می‌کند؛ چنانچه ابزارهای نوی نیاز دارد. ابزارهایی که در زندگی شغلی و حرفه‌ای انسان ها ظاهر می‌شود؛ در حالی که بطن روشنگری بر خرد خود بنیاد متکی بود و این خرد مفاهیم و ابزار و روابط را برای انسان معنا می‌کرد، در ذات خود فاقد هر گونه وحدت مبنایی بود؛ بلکه سعی داشت با فرایندهای دگرگونه خود را بازتاب دهد. اینکه، آن معیارها برای هر انسان و بالطبع هر کتابدار گونه‌ی نامأنوسی است، اینکه حرفه‌ها و مشاغل متأثر از عنصر مادی گرایی در جهانی شدن است که خود بحث مستقلی می‌طلبد.

در رویکرد علوم کتابداری و اطلاع رسانی این مطلب از نیمه‌ی دوم قرن نوزدهم آغاز شده و همه‌ی کتابداران جهان سوم را به دنبال خود کشانده به قسمی که ابزارها به عناصر نهادهای بین‌المللی ارتقاء یافته ، مثلاً نظام‌های رده‌بندی و یا پروتکل‌های اطلاعاتی در قالب همین چارچوب معنا می‌شود چنانچه کاربری که به دنبال آثار فرهیختگان ایرانی چونان هدایت و دانشور و دولت آبادی است فقط با تبصره‌ای از اصول گسترش‌هاست که خود را در قفسه‌های کتابخانه از ادبیات غرب نجات می‌دهد؛ و یا بهره‌جویی از نرم افزارهای فارسی و توسعه‌ی مارک‌های متعدد است که به حفظ بومی‌گرایی معاضدت می‌کند.

بنابراین پر واضح است که هر چند تکنیک و فن تا حدودی به تجدید بومی‌گرایی و به قولی محلی اندیشی غلبه می‌کند لیکن چالش حضور جهانی شدن در زیر پوست هر کتابدار و هر انجمن و نهادی احساس می‌شود، زخمی که ممکن است به چالش گسترده‌ای ارتقاء یابد.
اما اجازه دهید این آماس و درد را با امکان باز تعریفی از جهانی شدن دنبال نماییم، تعریفی از واترز و رابرتسون که در اغلب متون جاری به تکرار آمده تا با سویه‌ای از درد و تردید به این مطلب تا حدودی آشکار شود، که ویژگی و مفهوم جهانی شدن چیست و از جهانی شدن چه مستفاد می‌شود:

فرآیندی اجتماعی که در آن قید و بندهای جغرافیایی که بر روابط اجتماعی و فرهنگی سایه افکنده از بین رفته و مردم به طور فزاینده از کاهش این قید و بندها آگاه می‌شوند؛ و یا دیگر تعریفی که جهانی شدن و سیاره‌ای شدن جهان مفهومی است که هم به تراکم جهان و هم به تشدید آگاهی درباره جهان به مثابه یک کل، هم به وابستگی متقابل در قلمرو جهانی و هم آگاهی از یکپارچگی جهانی اشاره دارد. پر واضح است که تصور از جهانی شدن برای کتابدار ایرانی مبتنی بر آن خواهد بود که باید عرفی شدن نظام‌های بین المللی و سلطه‌ی قید و بندهای نهادهای فراملی را پذیرفته و روز بروز انطباق الزام آور جاری را در عملکرد خود مبتنی بر آرمان‌های مزبور گسترش دهد؛ مثلاً دستیابی به ابزارهای متعدد بین‌المللی، پذیرش پروتکل‌های فراملی، شرکت در مجامع مزبور، و هم قولی با فکر کمیته‌های متعدد فدراسیون همایش بین‌المللی ؛ به این نحو اقتدار تصمیم‌گیری از منظر نهادهای داخلی به تصمیم گیرندگان خارجی واگذار می‌شود. هر چند این فرآیند نوعی مشارکت در ابعاد منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است لیکن به مرور جوهری از تبلور اندیشه کتابداران جهان سوم باز تعریف نخواهد شد؛ چه بسا نهادهای بین المللی و اجزاء آن هستند که بر فرایند بازی‌های حرفه‌ای در جهان امروز حاکمیت داشته ، قوانین وضع نموده، و تأثیر زایدالوصف خود را به قسمی دیکته خواهند کرد.
چنین است که جهانی شدن مشروط به اراده انجمن‌ها و دانشکده‌ها و مراکز پژوهشی در سطح ملی نیست بلکه قواعدی دارد که به انضباط آهنینی می‌انجامد که بر آرای مردم بومی و شاغل محلی حاکمیت یافته و به قولی هر گونه طنینی را در هم کوبیده و به قسمی با کلامی عامیانه آن را «له» خواهد کرد.

۱۳۹۸-۵-۱۵ ۱۴:۱۲:۵۱ +۰۴:۳۰مرداد ۱۵ام, ۱۳۹۸|یادداشت‌ها|۰ Comments

Leave A Comment