همدان شهر عشاق است!

//همدان شهر عشاق است!

همدان شهر عشاق است!

(یادداشتی در حاشیه ی سیزدهمین جلسه هیأت مدیره انجمن علمی ارتقای کتابخانه‌های عمومی ایران در همدان)

احمد شعبانی
عضو هیأت علمی گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه اصفهان

قسمت اول

اینکه امور کتابخانه‌های عمومی و خدمات کتابداری به عامه در استان همدان به بانویی با اکرام و فضیلت سپرده‌شده که به واقع هر بیننده و مشاهده‌گری را تحت تأثیر قرار می‌دهد و لب به تحسین گشوده، جرأتی بوده که مسئولین فرهنگیِ عالی‌مقام استانی و کشوری در این خصوص ورزیده و اینک هر متخصص که از سامانه‌های مستقر و نوپدیدِ آن شهر بازدید به‌عمل می‌آورد، احساس مسرت و رضایت مطبوعی دارد. راقم که در دهه‌ای دورتر، دستی بر جنبه‌های اجرایی در کتابخانه‌های دانشگاهی داشت و در جلسات وزراتی در این خصوص به نحو مداوم و مکرر شرکت می‌کرد، به‌خوبی آگاه است که چگونه مدیران و مسئولینِ غریب و غیر متخصص با بروز مشکلی خُرد و ابتدایی رنگ‌باخته و از حل آن‌ها عاجز بودند، و به حقیقت چه لحظاتی حساس از ناتوانی در تصمیم‌گیری در این‌گونه کتابخانه‌ها به اتلاف مادی و معنوی منابع فرهنگی منتهی می‌شد، و چه‌سان کتابداران عزیز ما در مقابل این‌گونه مدیران تکدّر خاطر پیدا می‌کردند؛ اینکه در یک استان فرهنگی با پیشینه‌ای از تاریخ پرفراز و نشیب، مدیرانی کنترل مسائل اجرایی کتابخانه‌ها و کتابداری را به عهده دارند که از تخصص و نزاکت در سطوح متعالی برخوردار بوده، عیان می‌شود که چرا نقش و توانمندی مدیر در یک سازمان اهمیت دارد و چرا در انتصاب مدیران استانی دقت و وسواس ضروری است.
در تاریخ دوازدهم شهریورماه ۱۳۹۸، همان بانوی مدیر و والامقام که خود از اعضای هیأت مدیره انجمن علمی ارتقای کتابخانه‌های عمومی ایران است، با تأکیدی چند جلسه هیأت مدیره را در آن شهر منعقد کرد و ما خادمان کتابخانه‌های عمومی را به این نشست تحریض کرد. من، شب قبل به شهر وارد شده و تصویری را که از این شهر در نظرم در دهه‌ی قبل پدید آمده بود، مبتنی بر همدان و حومه‌ای با باغات پرثمر میوه، درهم شکست و ملاحظه‌ی خیابان دگرگون‌شده و نوپدید جهان‌نما در مرکز شهر، چهره‌ای متفاوت از همدان را در تصورم گنجانید که مانند گام‌زدن در خیابان آکسفورد (در لندن) بود؛ انوار چراغ‌هایی که بر زمین ساطع می‌شد و سایه‌های رنگین‌کمانی خلق می‌کرد، تمیزی سطوحی که لبریز از برگ درختان در تابستان با وزش بی‌رمق نسیم در هم آغشته می‌شد و به واقع مهری که از مدرنیته در جان شهر ظاهر شده و به مرور سنت را زایل می‌سازد؛ غذاخوری‌های مدرن، فروشگاه‌های پوشاک چشمگیر، و دکه‌ها و کافی‌شاپ‌هایی که فقط قهوه را بر میزهای خود سرو می‌کنند، به واقع همدان با فروش فضای نوی درگیر است که نسل جوان آن را در قامت زمانه‌ی جدید پذیرا می‌شود، و البته من نیز خود را از این آهنگ دلنواز که سرعت دو چندان را در زمان نشان می دهد، جدا ندانسته و روند مزبور را پذیرا هستم.
صبح فردای مزبور، به کتابخانه مرکزی استان همدان رفتیم، ساختمانی که بر بام شهر ایستاده و در حقیقت نمادی از تنفس علمی شهر را در رگ و پوست خود جریان می‌دهد، مانند اینکه به هر شهروندی پیغام می‌دهد هر حرکت علمی را ناظر است و از هر سودایی در سر خبر دارد، ساختمانی که با تمام سادگیِ نمای آن، روح مدرنیستی را انتقال می‌دهد، و این چونان هر گونه معماری این مرز و بوم است که امروز رواج عمومی یافته است؛ چون از مدخل کتابخانه به درون وارد شدیم ردیفی تصویرهای سپید و سیاه نام‌آوران همدان از پژوهشگران، عالمان، پزشکان، هنرمندان، و ورزشکاران استان بر دیوار به سلیقه‌ای تمام نقش بسته که مرا به یاد عشاق بزرگ آزادی چونان میرزاده عشقی و عارف قزوینی آورد، در حقیقت آشکار می‌شود که همدان شهر عشاق آزادی است که بر تارک فرهنگ ایران نامی گزیده دارد، و حتی آنان که با خصم در همکاری افتادند خدمتی بی‌مثال از پایمالی دشمنان این مرز و بوم چون شیخ خزعل در کارنامه دارند و در حقیقت اگر امروز خوزستان عزیز ما در سیطره‌ی عام میهن است کوشش این دسته از افراد فراموش نخواهد شد.
چون دوستان ارشد انجمن و مدیرکل محترم، خبر از ‌راه اندازی کتابخانه سیار و بازدید از چند کتابخانه در شهرهای این استان مانند بهار به من دادند و رضایت را چاشنی سخن خود نمودند، ملاحظه کردم بذر امیدی را که مسئولین عالی در تهران برای این استان پاشیده‌اند، به مرور جوانه زده ؛ به ویژه اینکه استقبال کتابداران و کارمندان کتابخانه که با ادب و با اطلاعات وافر به سوی ما آمده مرا مسرور ساخت، از ظاهر امر آشکار است که کتابخانه بهره‌مند از زیربنایی گسترده بالغ بر هشت هزار مترمربع را در بردارد که به توسط افرادی شاخص و تحصیل‌کرده اداره می‌شود، از جمله بخش‌های فعال آن مخزن و امانت، پذیرش و اطلاع‌رسانی، کودک و نوجوان، نابینایان و کم‌بینایان، مرجع، همدان‌شناسی ، و بخش تخصصی دکتر اذکایی است. هر چند صبح‌گاه و در ساعات نخستینِ روز به بازدید از کتابخانه پرداخته، که شرح مختصر آن مکتوب می‌شود، ولی در بین جلسات به سرکشی سالن مبادرت نمودم که تراکم جوانان و تردد مدعوین آشکارساخت که فرهنگ در این مکان زنده است و کتابداران با شوقی وافر به خدمت مشغول‌اند، در حقیقت کتابخانه به پایگاهی برای تعامل و گفت‌وگو و مطالعه درآمده و در بعدازظهر دسته‌ای از دوشیزگان با صرف غذا در محوطه بیرونی به مباحثه مشغول بودند؛ این تصویر مرا به قسمی زایدالوصف امیدوار ساخت که کتابخانه نه فقط برای داد و گرفت کتاب، بلکه به کانونی از مهر و محبت اجتماعی در آمده و در حقیقت آن تفکر سازمان بین‌المللی کتابداران موسوم به ایفلا را انتقال می‌دهد که کتابخانه‌های عمومی مکان‌هایی است برای رفع آسیب‌های اجتماعی و شکاف طبقاتی؛ یعنی در حقیقت چون اعتماد به چنین مکان‌هایی جلب‌شده و خانواده‌ها نیز این مراکز را از شئون فرهنگی خود دانسته، اجازه می‌دهند فرزندان‌شان در ساعات متمادی و بی‌وقفه به این مراکز رفت‌وآمد نموده و حتی در طول روز تا پاسی از ساعات بعدازظهر رحل اقامت افکنند.

قسمت دوم

چون گفتگوهای ابتدایی از احوالپرسی معمول و شرح ویژگی های کتابخانه و موضوعات کارکنان و مجموعه به انجام آمد، به هدایت مسئول کتابخانه از بخش نوپای همدان‌شناسی که به درستی در قسمت هم‌کف مستقر است بازدیدی کوتاه داشتیم و سوای کتاب‌های متنوع، تصویرهای بسیار خوبی را تهیه دیده بودند: از جمله عکس مرحوم آخوند ملا علی همدانی بود که والد دانشمند عزیز ما حسین معصومی همدانی است؛ دوستان نکته‌پرور از نفوذ آخوند ملاعلی و تأسیس حوزه‌ی علمیه همدان آگاهی دارند، و چون این تصویر را قبلاً زیارت نکرده‌بودم، به سعی عزیزان تصویرِ مناسبی از آن برداشتم، سپس به راهنمایی مدیرکل محترم، ریاست کتابخانه‌ مرکزی همدان، و مشاور بانوان ایشان به طبقه‌ی فوقانی و کتابخانه‌ی تخصصی دکتر اذکایی و مجموعه‌ی اهدایی آن رفتیم. آن‌ها که با نام و آثار اذکایی آشنایی دارند، تلمّذ وی را نزد بویل ستوده و به خوبی از کوشش وی در شناسایی ابوریحان بیرونی به جامعه‌ی علمی آگاهی داشته و همواره اهتمام وی را در نگارش کتاب دقیق «کارنامۀ بیرونی» ارج گذاشته‌اند. قرابت من با متون نفیس وی به حضور در کلاس‌های استادِ مرحوم و پرآوازه‌ی سال‌های پس از انقلاب مربوط است: دکتر احمد طاهری عراقی که در میان‌سالی به‌دلیل خطای پزشکی دست از جان نشست و همگان را ماتم‌زده ساخت. در واپس دهه‌ی شصت هجری شمسی، مرحوم طاهری عراقی به من تکلیف کرد تا ضمن مطالعه‌ی آثار متنوع بیرونی به تهیه یک کتابشناسی بیرونی در زبان فارسی با تنظیم تاریخی مبادرت نمایم، که البته آن راهنمایی نتیجه داد و مقاله‌ای کوتاه موسوم به «کتابشناسی بیرونی: فهرست آثار فارسی» در مجله «تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی».( شماره ۱۵) به زیور طبع آمد؛ هر چند گمان دارم تنظیم تاریخی و فایده‌ی آن برای بسیاری از پژوهشگران ایرانی نامأنوس است. به هر روی، دیدار و شرفیابی به محضر استاد پرویز اذکایی در محل کتابخانه‌ی تخصصی فرصتی مغتنم را برایم ظاهر ساخت که با دانشمند کامل العیاری مصاحبت نموده و ضمن بررسی کتاب‌های مجموعه‌ی نامبرده که بالغ بر یازده هزار جلد کتاب و نشریه نفیس است، به برخی پراکنده‌کاری و تصحیحات خود در مجموعه‌های بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی مواجه شوم؛ از جمله به «مقاله‌نامۀ پژوهش‌های ایران در زبان اردو» گردآوری پیرحسام‌الدین راشدی که در نامواره دکتر محمود افشار یزدی (تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳، جلد هفتم) طبع‌شده و در مدارس و کالج‌های زبان فارسی دانشگاه‌های پاکستان مورد رجوع است. سُرور ملاحظه‌ی این اثر موجب شد تا ضمن یادکردی از استاد مرحوم ایرج افشار که مشوق من در بازنویسی و تنظیم اثر به زبان اردو بود، از راشدی و خاندان معظم وی سخنی بیان شود که کوشش نامبرده در مناطق سند و دانشگاه‌های پاکستان در ترویج و تقدیم زبان فارسی در نیمه‌ی قرن بیستم به یادماندنی است، و امروز هم که به یادداشت‌های آن بزرگمرد نگاه می‌کنیم از دقت وی در حوزه‌ی تاریخ و ادبیات فارسی در شبه جزیره شگفت‌زده می‌شویم.
به هر جهت، چون اذکایی مردی چندوجهی است، یعنی از تاریخ علم قدیم تا احوال دانشمندان و موضوع فهارس و کتاب‌های پیشین آگاهی دارد، سخن به درازا کشید و موضوع متفرق گردید؛ لیکن ضروری است که بیان شود دقت و فضل و آگاهی اذکایی و بهره‌مندی از متون غربی و عربی مثال‌زدنی است، اینکه چه‌سان در تحقیق تأمل دارد و چگونه با حوصله به پژوهش متمایل است و امروز که گذشته‌ی پرفروغ وی ملاحظه می‌شود، پرآشکار است که همدان باید به وجود این مرد خیراندیش افتخار نموده و از وی چونان عزیزی گرانقدر حفاظت نماید و چه‌کسانی بهتر از کتابداران پر لطف ما در کتابخانه‌های عمومی که این حرمت را پاس داشته و این اکرام را در قدح مهر و محبت به استاد ارزانی می‌دارند.

قسمت سوم

چون اوقات و ساعات جلسه هیأت مدیره آغاز شد، سخن از نیکویی‌های متنوع در مباحث کتابخانه‌های عمومی طرح گردید، از روند ثبت انجمن در مراجع رسمی و چگونگی برگزاری طرح ژورنال کلوب و شیوه‌های آموزش کتابداران کتابخانه‌های عمومی و موضوع سمینار «کارکردهای اجتماعی کتابخانه‌های عمومی » و مبحث پوستر و سرفصل‌های آن گفتگو شد، در این‌خصوص لازم است بیان شود که این همایش قرار است به اهتمام عزیزان در استان خوزستان و به پشتیبانی استاندار گرامی و مدیرکل محترم و پرتلاش نهاد کتابخانه‌های عمومی آن سامان در فصل بهار سال ۱۳۹۹ انعقاد یافته و در حقیقت، سوای رویکرد توجه به موضوع فرهنگ، فرهنگ کتابخوانی، و نسبت اجتماع با کتابخانه‌های عمومی سعی‌شده تا پس از حوادث ناگوار سیلِ سال جاری به نوعی بازیافت روحی مستحکمی برای ساکنین این استان از منظر فرهنگی و توجه به روحیات جمعی نیز ظاهر شود؛ در حقیقت این نوع حرکات در تداوم روح جمعی تأثیر مثبتی دارد، چنانچه در همان ایام مصیبت بحران طبیعی نیز مسابقات فوتبال لیگ برتر در اهواز تداوم یافت و زندگی طبیعی جریان پیدا کرد. به هر روی و به هر جهت، این همایش قصد دارد موضوعات را در طیف عنوان‌های پژوهشی سمینارهای هزاره جدید ایفلا و یونسکو با وظایف مورد توجه ایفلا ۲۰۱۹ مورد کنکاش قرار دهد و از آنجا که جامعه‌ی ما در بطن اجتماع خود با موضوعاتی عدیده مانند آسیب‌های اجتماعی، شکاف طبقاتی، فناوری‌های نوین، و حوادث طبیعی غیر مترقبه رویاروست گردهمایی مزبور به تناسب سعی در دقت به وجوه این موضوعات دارد. بر این قرار رئوس مطالب سمینار مزبور را با توجه به جنبه‌های ذیل در کمیته علمی مقرر نموده‌اند:
۱- خدمات و برنامه‌های متناسب با نقش‌های اجتماعی کتابخانه‌های عمومی ؛

۲- کتابخانه‌های عمومی و اجتماع‌سازی؛
۳- کتابخانه‌های عمومی به مثابه تکنولوژی اجتماعی؛
۴- کتابخانه‌ها در سپهر عمومی؛
۵- کتابخانه‌های عمومی و آسیب‌های اجتماعی؛
۶- کتابخانه‌های عمومی و بحران طبیعی؛
۷- جنبه‌های اقتصادی کتابخانه‌های عمومی: تولید، اشتغال، کارآفرینی و کسب‌وکار؛
۸- مفاهیم اجتماعی مرتبط با کتابخانه‌های عمومی: مشارکت اجتماعی، عدالت اجتماعی، و بهبود کیفیت زندگی مردم.
پس از بیان این موضوعات در جلسه‌ی صبح و بعد از ظهر و اظهارات متنوع در جلسه ژورنال کلوب، برای مدعوین اوقات آزادی فراهم آمد تا دوستان از احوال یکدیگر آگاهی حاصل نموده، و یکی از کارکنان ارجمند نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به توزیع کتابی از روزنامه‌نگار پرآوازه‌ی غرب ایران جناب عبدالعلی معظمی صاحب اثر مقبول «خودکامگی و خودکامگان در تاریخ ایران» پرداخت که البته دوستداران آزادی از خواندن این اثر به‌خوبی آگاهی دارند که صاحب قلم بر چه‌اساس و چه اندیشه‌ای بنیانِ فکری آزادی را همراه با موضوعات دین اسلام در نظر داشته و ستوده و چگونه خودکامگان این مرز و بوم را که بر پیکره مردم حکم رانده و استبداد را بر خوی آزادی تقدیم بخشیده، تحلیل کرده است. معظمی فردی است صاحب فکر و قلمی روان که اگر سخن به خطا نگفته باشم از مدیران بازنشسته سازمان تأمین اجتماعی در شهر همدان بوده و اینک مدیر مسئول دو هفته‌نامه «نشر اندیشه» است، وی فردی متدین و وطن‌دوستی است که همواره اقوام کشور را به وحدت و یگانگی تحریض نموده، چهره‌ای پاک که وقتی کتاب پیشگفته را ورق می‌زنی اشک شوق مردم و عامه ایرانی را در یکایک واژگان وی احساس خواهی کرد. اولویت و آرزوهای این فرهنگی مرد در کلام ذیل بازتاب دارد که: «مهم‌ترین مسئولیت فرمانروایان حفظ پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی کشور در برابر بیگانگان است» (ملیت و ملی‌گرایی از دیدگاه اسلام. تهران: نشر علم ، ۱۳۹۸، ص ۸۸ ). چنین است که افکار پاک این وطن‌خواه ایرانی به تنهایی می‌تواند پیام‌آور مردمانی باشد که بر حسب عقل و اندیشه ریشه دوانیده و شکل گرفته است.
به هر حال در پایان روز، پس از خوشه‌چینی از دامان فرهنگ عامه‌ی همدان، با پایان جلسات هیأت مدیره و گردهمایی مدیران و کتابداران نشست ما نیز به انجام آمد؛ لیکن شوق یادگیری و آموختن رادر لحظات آتی در قلب ما روشن ساخت. اینکه همدان در دامان خود مردانی را پرورش داده که با اندیشه‌ی سترگ خود فرهنگ ایران‌زمین را آبیاری کرده و همواره قداست فکر این مردان به منزله‌ی خوشه‌ای از مهر و محبت سرزمین ما را زنده نگه‌داشته‌است، و اینک نیز در تداوم این مسیر قرار دارد.
بعد از تحریر
چون در جای‌جای این وجیزه به اشاره از افراد سخن رفت و ممکن است نام آن‌ها در مرور زمان از خاطر زدوده شود، در این چند خط اسامی و عنوان این بزرگواران ضبط می‌شود:
دکتر محمد حسن‌زاده: ریاست انجمن علمی ارتقای کتابخانه‌های عمومی ایران؛
دکتر عاطفه زارعی: مدیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی استان همدان و عضو هیأت مدیره انجمن علمی ارتقای کتابخانه‌های عمومی ایران؛
دکتر منصور کوهی‌رستمی: مدیر کل نهاد کتابخانه های عمومی استان خوزستان و عضو هیأت مدیره انجمن علمی ارتقای کتابخانه‌های عمومی ایران؛
خانم طاهره فضلعلی: سرپرست کتابخانه مرکزی استان همدان؛
خانم احمدی کارشناس و مشاور امور زنان مدیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی استان همدان.

نحوه استناد به صفحه:

شعبانی،‌ احمد (۱۳۹۸، شهریور ۳۰). همدان شهر عشاق است [یادداشت وب سایت]. بازیابی شده از http://ipla.ir/?p=1700.

۱۳۹۸-۷-۱۴ ۱۱:۵۰:۱۸ +۰۳:۳۰شهریور ۳۰ام, ۱۳۹۸|یادداشت‌ها|۵ Comments

۵ نظر

  1. dayani شهریور ۳۰, ۱۳۹۸ at ۶:۰۸ ب.ظ - Reply

    لذت بردم . دیانی

  2. احمد شعبانی شهریور ۳۱, ۱۳۹۸ at ۳:۲۱ ب.ظ - Reply

    با احترام از سرور گرامی جناب آقای دکتر دیانی بسیار سپاسگزارم ارادتمند احمد شعبانی

  3. محمدی شهریور ۳۱, ۱۳۹۸ at ۳:۳۴ ب.ظ - Reply

    باسلام. یادداشت بسیار زیبا، آموزنده و پر احساسی بود. بسیار لذت بردم.

  4. دانشجوی قدیم مهر ۲, ۱۳۹۸ at ۸:۳۲ ق.ظ - Reply

    کاش چندین هزاراستاد شعبانی ها داشتیم…
    آن بیان زیبا و آن نگاه علم محور و اخلاق مدار مبتنی بر فضیلت…
    ممنون که هستید..

  5. متقی دادگر مهر ۲, ۱۳۹۸ at ۱۰:۰۰ ق.ظ - Reply

    با سلام
    با واژه های زیبا و قلمی زیباتر با نویسنده محترم همسفر شده و لذت وافر بردم.

درج نظر