چشم‌اندازی بر جامعه دانایی محور

//چشم‌اندازی بر جامعه دانایی محور

چشم‌اندازی بر جامعه دانایی محور

علی حسین قاسمی
گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی- دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز


گسترش فناوری‌های نو و ظهور اینترنت فرصت‌های تازه‌ای را برای تحقق شکل نوینی از جامعه فراهم آورده است، جامعه‌ای که زمینه‌ساز توسعۀ پایدار انسانی به شمار می‌رود. در گفتمان نوین، از چنین جامعه‌ای با عنوان جامعۀ دانش‌محور یا دانایی‌محور یاد می‌شود. مفهوم جامعۀ دانش‌محور با ظهور مفهوم و سپس تحقق عملی- دست‌کم وجوهی از- جامعۀ اطلاعاتی، بتدریج به عرصۀ مباحثات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، و سیاسی راه یافت. هدف اصلی از طرح این ایده نیز بیش از هرچیز، تکمیل مفهوم جامعۀ اطلاعاتی بود: با توجه به نقش اطلاعات در فرایندهای گوناگون اجتماعی (اعم از فرهنگ، اقتصاد، علم، فناوری، سیاست، و …) و تاثیر مثبت و فزایندۀ پیشرفت‌های حاصله در فناوری اطلاعات که ازجمله مهم‌ترین آن‌ها، افزایش صعودی در حجم تولید اطلاعات و علم و به تبع آن، افزایش تبعی در دسترسی به اطلاعات و قدرت فزاینده در پردازش اطلاعات بود، رویکردهای نوینی در مراکز آموزش و پژوهش به ماموریت‌های اصلی این مراکز شکل گرفت.
اصطلاح «جامعۀ دانشی» را نخستین بار «پیتر دراکر» در سال ۱۹۶۹ مورد استفاده قرار داد. اما این ظهور، مسبوق به سابقه بود و ریشه در ایدۀ «جوامع یادگیرنده» و «آموزش مادام‌العمر برای همه» داشت که در اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ میلادی پدیدار شدند. و یکی از نهادهایی که کوشیده است در این عرصه ایفای نقش کند، سازمان فر هنگی ملل متحد (یونسکو) است که به نوعی مجرای هدایت فعالیت‌ها و اقدامات دولتی در قلمرو تعریف، ترویج و ارتقای مفاهیم جامعۀ دانایی‌محور بوده است. در گزارشی که این سازمان در سال ۲۰۰۵ میلادی با عنوان «به سوی جوامع دانایی‌محور» منتشر کرد، از جنبه‌های مختلف به این بحث پرداخت. با توجه به وجوه چندگانه و متعددی که در جامعۀ دانایی‌محور مورد توجه قرار می‌گیرد، و با توجه به نگرش همه‌جانبه و جامع‌الاطرافی که در تعریف جامعۀ دانایی‌محور از این نوع جامعه ارائه می‌گردد، بحث در این باره بسیار مبسوط و فراگیر است، و اقتضا بر این است که در هر بافتار اجتماعی/ تخصصی، به جنبه/جنبه‌های معدود و مشخصی از آن پرداخته شود.
گزارش سال ۲۰۰۵ یونسکو، جوامع دانشی را منبع توسعه می‌داند (ص ۲۹) و به اهمیت حقوق بشر (ص ۳۰)، آزادی بیان (ص ۳۱ و ۴۹)، مبارزه با فقر (ص ۳۳)، و انسجام دیجیتالی (ص ۳۳) اشاره می‌شود. این گزارش، یادگیری را ارزش اصلی جوامع دانشی می‌داند (ص ۸۹) و بر تنوع یادگیری از وجوه گوناگون آن، تاکید می‌کند (ص ۹۱) و ضرورت تحقق جامعۀ یادگیرنده را وجود یک فرهنگ یادگیری می‌داند، فرهنگی که هم به آموزشگر و هم به آموزنده شهامت ببخشد و رابطۀ آموزشی را به فراسوی چارچوب آموزشی گسترش دهد (ص ۹۵). این گزارش برای کتابخانه نیز، با وجود همۀ چالش‌هایی که پیشرفت و گسترش فناوری در پیش روی آن قرار داده، نقشی بی‌بدیل قائل است: در جوامع یادگیرنده که بر یادگیری مادام‌العمر مبتنی هستند، کتابخانه‌ها باید یادگیری را در همۀ سطوح ترویج و تسهیل کنند (ص ۱۰۵) و یکی از مهم‌ترین ابزارها و شیوه‌های یادگیری مادام‌العمر، یادگیری الکترونیکی است (ص ۱۳۷). یونسکو علاوه بر کارکردهای توسعه‌ای برای یادگیری، اساس امنیت انسانی و جوامع دانشی را نیز یادگیری می‌داند (ص۲۴۳).
گزارش یونسکو نگاهی ویژه هم به آموزش عالی دارد. این گزارش در عین تاکیدی که بر فرهنگ و کاربرد محلی دانش دارد، بر شکل‌گیری شبکه‌های دانشگاهی (ص ۱۵۰) مبتنی بر شبکه‌های پژوهشی (ص ۱۵۲) و غیرمحلی‌شدن فعالیت‌های این شبکه‌ها (ص ۱۵۲) نیز تاکید می‌کند. هدف از تحقق چنین شبکۀ آموزش عالی، شکل‌گیری صورتی از اشاعۀ دانش، به شیوه‌ای متفاوت با روش مرسوم تدریس رسمی، طرح غیررسمی‌تر سوالات، پاسخگویی متناسب با هر پرسش‌کننده، و درنتیجه حضور دانشجویانی با زمینه‌های جغرافیایی و رشته تحصیلی متفاوت در کنار هم، و تقویت هرچه‌بیشتر پیوندهای بین‌رشته‌ای و گفتمان بین‌فرهنگی است (ص ۱۵۵). به‌علاوه، هم‌آزمونگری و اقدام به پژوهش‌های هم‌آزمونگاهی بویژه در حوزه‌های بهداشت و توسعه پایدار را بسیار نویدبخش می‌داند (ص۱۸۴)، که منجر به تولید ثروت در کنار ایجاد ظرفیت‌های علمی می‌گردد. گزارش مذکور ضمن توجه به تحرک علمی، لازم می‌داند که با توجه به نیازهای محلی، از فرار مغزها جلوگیری شود (ص ۱۷۷). در همین راستا، دانش محلی را تضمین‌کنندۀ توسعۀ پایدار برمی‌شمرد (۲۶۱) و ضمن برشمردن موانع توجه به دانش محلی، تنوع زبانی و حفاظت از آن را ضرورت جوامع دانایی‌محور می‌داند (۲۶۷).
در عرصۀ نشر علمی، یونسکو ضمن تاکید بر ضرورت غربالگری و داوری علمی، بر ترویج هرچه‌بیشتر دسترسی آزاد به انتشارات علمی تاکید می‌کند تا علاوه بر تسهیل در همکنش یافته‌ها موجب ترغیب در پژوهش‌های میان‌رشته‌ای گردد. پیش‌انتشار و دسترسی رایگان، از جمله راه‌های گسترش دسترسی آزاد به انتشارات علمی هستند (ص ۱۹۵).
یکی دیگر از جنبه‌های مورد توجه یونسکو در چارچوب جامعۀ دانایی‌محور، ترویج و رعایت اصول اخلاقی، بویژه در پژوهش‌های پزشکی مرتبط با سوژه‌های انسانی است (ص ۲۱۰).
وسرانجام، آنچه موجب جریان دانش در یک جامعۀ دانایی‌محور می‌گردد، وجود سخنگاه‌های عمومی دموکراتیک و امکان تبادل آزاد اندیشه‌ها است (ص۳۱۷).
بنابرملاحظات فوق، یونسکو موارد زیر را توصیه می‌کند:
۱٫ سرمایه‌گذاری بیشتر در آموزش عالی با کیفیت عالی برای همه
۲٫ افزایش مکان‌های دسترسی جامعه به فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات
۳٫ توسعه محتوای موجود برای دسترسی جهانی به دانش
۴٫ ایجاد هم‌آزمونگاه برای اشتراک بهتر دانش علمی
۵٫ به اشتراک‌گذاری دانش زیست‌محیطی
۶٫ اولویت دادن به تنوع زبانی
۷٫ حرکت بر روی اینترنت در جهت تصدیق دانش
۸٫ مشارکت در جهت همبستگی‌های دیجیتالی
۹٫ افزایش نقش زنان
کتابخانه و ازجمله کتابخانۀ عمومی از مراکز مورد توجه یونسکو در تحقق جامعۀ دانایی‌محور است و هر یک از موارد فوق این قابلیت را دارد که در ماموریت‌ها و عملکردهای کتابخانه‌های عمومی نیز آمیخته گردد تا بدین ترتیب، کتابخانه‌های عمومی هرچه‌بیشتر از روزمرگی فاصله گرفته و نقش شایستۀ خود را در توسعۀ جامعه بازی کنند.
منبع:
‫یونسکو. (۲۰۰۵). به سوی جوامع دانایی محور. (علی‌حسین‌ قاسمی‌ و سیروس آزادی، مترجمان). سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی. (نشر اثر اصلی ۱۳۸۸)‬‬


نحوه استناد به این صفحه:

قاسمی، علی حسین (۱۳۹۹ خرداد، ۱۰). چشم‌اندازی بر جامعه دانایی محور [یادداشت وب سایت]. بازیابی شده از https://ipla.ir/?p=3089.

۱۳۹۹-۳-۱۰ ۱۷:۰۰:۱۵ +۰۴:۳۰خرداد ۱۰ام, ۱۳۹۹|یادداشت‌ها|۰ Comments

درج نظر