بگو کاربر را از چه نظرگاهی می‌نگری تا بگویمت …

//بگو کاربر را از چه نظرگاهی می‌نگری تا بگویمت …

بگو کاربر را از چه نظرگاهی می‌نگری تا بگویمت …

دکتر عاطفه شریف
عضو هیأت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس

حدود سه سال قبل تجربه شیرینی در راهنمایی پایان‌نامه‌ای داشتم که به «سنجش رضایت کاربران از خدمات کتابخانه دانشگاهی» پرداخته بود و در آن با استفاده از نظریه کانو خدمات ارائه‌شده در کتابخانه دانشگاهی را در دسته‌های بی‌تفاوت، معکوس، اجباری، جذاب و تک‌بعدی دسته‌بندی می‌کرد. نکته جالبی که در آن پژوهش آشکار شد آن بود که برخی از خدمات کتابخانه که بسیار بر ارائه آن پافشاری داریم و در هر کتابی و مقاله‌ای سطرها در ضرورت آن، مطلب به نگارش درآمده جزو خدمات بی‌تفاوت و گاه معکوس است! خدمتی که در دسته بی‌تفاوت قرار دارد، بود و نبودش برای کاربر یکی است و تأثیری در رضایت وی ندارد؛ و خدمتی که در دسته معکوس قرار گیرد، بودنش بیش از آن که باعث جذب کاربر شود منجر به کاهش رضایت وی خواهد شد. گاه برنامه‌ریزی‌های اشتباه و کج‌سلیقه‌گی ما در ارائه‌ی خدمات باعث فرار کاربران می‌شود و ندانسته به کتاب‌نخوانی جامعه دامن زده‌ایم.

اما ریشه‌ی این کج‌سلیقه‌گی کجاست؟

یکی از اشکالاتی که در نظام آموزشی ما و البته گاه در منابع اطلاعاتیِ منتشر شده در این حوزه به کرات به نظرم آمده، کم‌توجهی به مبنای نظری و پیش‌فرض‌هایی است که عملکرد ما را در انواع کتابخانه‌ها سمت‌وسو می‌دهد؛ چه به آن آگاه باشیم و چه نباشیم!
می‌توان نگاهی ایستا به مقوله دانش داشت و می‌توان شکل‌گیری دانش را پویا دانست. رویکرد معرفت‌شناختی ما در این که چه منابعی را انتخاب کنیم، آن‌ها را چگونه سازماندهی کنیم و چه خدمتی را برای کتابخانه تعریف کنیم تأثیرگذار است. کتابداری که شکل‌گیری دانش را ایستا تلقی کند، حفاظت از منابع اطلاعاتی را در اولویت قرار می‌دهد، و مهم‌ترین وظیفه‌اش را امانت کتاب می‌داند، نمی‌توان انتظار پویایی از عملکرد او نمی‌توان داشت. از نظر وی، دانش به ذهن افراد منتقل می‌شود و همین که کتاب یا منبع اطلاعاتی را در قالب موضوعاتی محدود و کلی سازماندهی کند و به امانت آن‌ها بپردازد، رسالت خویش را به انجام رسانده است. از نگاه چنین کتابداری منبعی واحد تأثیری نسبتاً ثابت بر کاربران دارد و کاربران پذیرنده منفعل دانشی هستند که در منابع موجود است. خدماتی که به شکل سنتی در کتابخانه‌ها ارائه می‌شود حاصل همین دیدگاه معرفت‌شناختی است. در مقابل، رویکردی که در آن، کاربران پویا و سازنده دانش تلقی می‌شوند، نگاهی متفاوت به کاربر و به تبع آن خدمات اطلاعاتی دارد. در این رویکرد، کتابدار فرصت لازم را برای مواجهه کاربران با منابع اطلاعاتی فراهم می‌آورد. دانش در ذهن کاربران ساخته می‌شود و منبعی واحد، تأثیری متفاوت در ساختار دانشی کاربران مختلف خواهد داشت؛ این دانش پیشین و پیش‌فرض‌ها و مدل ذهنی کاربر است که معنابخشی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و ساختار دانشی وی را دستخوش تغییر می‌کند. نظامی قفسه‌باز و فراهم‌ساختن امکان تعامل کاربران با منابع و با سایر کاربران از ویژگی‌های کتابخانه‌ای است که کتابدار آن قائل به سازنده‌بودنِ فعالِ کاربران دارد.
در کتابخانه‌های عمومی برخی از کشورهای پیش‌رو خدماتی متنوع برای کاربران تعریف می‌شود و کاربر ۰ تا ۶ ماهه نیز برنامه‌های ویژه خودش را دارد. حفظ فرهنگ بومی در کنار زیستی بین‌المللی مدنظر است و تقویت ارتباط اعضای خانواده با یکدیگر به‌ویژه در خدمات مادر-کودک‌محور مورد توجه قرار می‌گیرد. خوشبختانه در برخی کتابخانه‌های وطنی نیز فعالیت‌های بسیار متنوع و جذابی انجام می‌شود که غالباً حاصل تلاش مدیر یا کتابداری صاحب ذوق و پویاست.
نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به منزله یکی از متولیان اصلی کتابخانه‌های عمومی در ایران، نیازمند ارزیابی رویکرد و نگاه خویش است. برخی انتقادها، که به ویژه از سوی کتابداران کتابخانه‌های عمومی به گوش می‌خورد، رنگ‌ و بوی وجودِ نگاهی غیرمنعطف به کاربر دارد. گفته می‌شود که اجازه‌ی اجرای فعالیت‌های متنوع و ارائه خدمات خاص به کاربران به آسانی فراهم نیست و در گیرودار قواعد و قوانین موجود بسیاری از خلاقیت‌های کتابداران به نتیجه نرسیده و صرفاً بهصورت ایده‌ای اجرا نشده باقی می‌ماند. نتیجه وجود چنین دیدگاهی، کتابدارانی مکانیکی، بیانگیزه و دل‌زده خواهد بود که نه تنها تأثیری منفی در تصویر ذهنی کاربران از کتابداران خواهد داشت، بلکه به کتاب‌نخوانی عموم جامعه نیز دامن می‌زند.
به امید روزی که جویندگی دانش همگانی شود و کتابخانه‌ها مکانی پرنشاط و غنی از دانش و مهارت‌افزایی.

نحوه استناد به صفحه:

شریف، عاطفه (۱۳۹۸، شهریور ۲۶). بگو کاربر را از چه نظرگاهی می‌نگری تا بگویمت … [یادداشت وب سایت]. بازیابی شده از http://ipla.ir/?p=1671.

۱۳۹۸-۷-۱ ۱۵:۴۶:۴۸ +۰۳:۳۰شهریور ۲۶ام, ۱۳۹۸|یادداشت‌ها|۲ Comments

۲ نظر

  1. dayani شهریور ۳۰, ۱۳۹۸ at ۵:۵۵ ب.ظ - Reply

    عنوان نسلط بر کار را به ذهن می آورد، اما متن عدم تسلط را نشان می داد.

    جا داشت موضوع بازتر شود و مثلا اعلام شود که در آن تحقیق کدام موارد در کدام دسته ها قرار میگرفتند مشخص شود که آیا نهاد کتابخانه های عمومی محدودیت فعالیت برای کتابداران ایجاد کرده است یا قواعد و قوانین بالادستی حاکم بر این نهاد و اینکه ایا این موارد تغییر نبافتنی است یا می شود با بحث و تدبیر تغییراتی مثبت بوجود آورد؟ شاهد هستیم که امور در همه کتابخانه های عمومی یکسان نیست و برخی کتابداران و کتابخانه ها پیشروتر از دیگران عمل می کنند. به عنوان مثال شاهد هستیم که انجمنهای متفاوتی در حوزه کتابدار فعالند، اما انجمن ارتقای کتابخان های فعالیتهایش پرحجم تر و انگیزه سار تر است . دیانی

  2. شریف مهر ۱۷, ۱۳۹۸ at ۱:۲۱ ب.ظ - Reply

    سلام بر شما و سپاس از نظرتان. برای باز شدن موضوع ارجاعتان می‌دهم به متن کامل مقاله در https://infosci.um.ac.ir/index.php/riis/article/view/49223
    اما برای قضاوت پیرامون عملکرد انجمن‌های علمی و حرفه‌ای موجود و همچنین مقصر اصلی محدودیت‌ساز برای فعالیت‌های کتابداران باید در مجالی دیگر و البته از کسانی که دستی بر آتش دارند انتظار پاسخگویی داشت؛ کسانی که در آن بافت، زیسته‌اند و نظرشان به واقعیت نزدیک‌تر است. در این یادداشت کوتاه، صرفا دریچه‌ای باز شده برای درک اهمیت مبانی نظری و تاثیر پیدا و پنهان آن بر عملکرد ما.

درج نظر